स्मरण' (Memory) आणि 'विस्मरण' (Forgetting)
स्मरण' (Memory) आणि 'विस्मरण' (Forgetting)
या विषयावर आधारित मराठी भाषेतील बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs) खालीलप्रमाणे आहेत:
१. स्मरण म्हणजे काय?**
अ) माहिती कायमची विसरणे
ब) अनुभवलेले किंवा शिकलेले पुन्हा आठवणे
क) फक्त नवीन गोष्टी वाचणे
ड) झोपेत स्वप्न पाहणे
उत्तर: ब) अनुभवलेले किंवा शिकलेले पुन्हा आठवणे
२. स्मरणाच्या प्रक्रियेतील पहिली पायरी कोणती?
अ) साठवण (Storage)
ब) पुनरुज्जीवन (Retrieval)
क) संकेतन/नोंदणी (Encoding)
ड) विस्मरण (Forgetting)
उत्तर: क) संकेतन/नोंदणी (Encoding)
३. अल्पकालीन स्मृती (Short-term Memory) साधारणपणे किती काळ टिकते?
अ) १ तास
ब) २० ते ३० सेकंद
क) ५ मिनिटे
ड) आयुष्यभर
उत्तर: ब) २० ते ३० सेकंद
४. विस्मरणाचा 'विस्मरण वक्र' (Forgetting Curve) कोणी मांडला?
अ) सिग्मंड फ्रायड
ब) बी. एफ. स्किनर
क) हर्मन एबिंगहॉस
ड) विल्यम जेम्स
उत्तर: क) हर्मन एबिंगहॉस
५. जेव्हा नवीन शिकलेली माहिती जुन्या माहितीला आठवण्यास अडथळा निर्माण करते, तेव्हा त्याला काय म्हणतात?
अ) पूर्वगामी अवरोध (Proactive Interference)
ब) पश्चाद्गामी अवरोध (Retroactive Interference)
क) स्मृती लोप (Amnesia)
ड) दमन (Repression)
उत्तर: ब) पश्चाद्गामी अवरोध (Retroactive Interference)**
६. माहितीची वारंवार उजळणी केल्यामुळे स्मृतीवर काय परिणाम होतो?
अ) विस्मरण वाढते
ब) स्मरणशक्ती कमी होते
क) स्मरण दृढ होते (Consolidation)
ड) काहीही फरक पडत नाही
उत्तर: क) स्मरण दृढ होते (Consolidation)
७. स्मृती वाढवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या क्लुप्त्यांना (उदा. संक्षिप्त रूपे) काय म्हणतात?
अ) निमोनिक्स (Mnemonics)
ब) भ्रम (Illusion)
क) अवधान (Attention)
ड) संवेदना (Sensation)
उत्तर: अ) निमोनिक्स (Mnemonics)
८. एखाद्या अपघातामुळे किंवा आजारामुळे स्मृती पूर्णपणे किंवा अंशतः जाण्याला काय म्हणतात?
अ) विस्मरण
ब) ॲम्नेशिया (Amnesia)
क) दमन
ड) मतीमंदत्व
उत्तर: ब) ॲम्नेशिया (Amnesia)
९. दीर्घकालीन स्मृतीची (Long-term Memory) क्षमता किती असते?**
अ) मर्यादित
ब) फक्त ७ घटक
क) अमर्याद
ड) १० वर्षांपर्यंत
उत्तर: क) अमर्याद
१०. 'दमन' (Repression) ही विस्मरणाची संकल्पना कोणी मांडली?
अ) आयवॅन पाव्हलॉव्ह
ब) अल्बर्ट बांडुरा
क) सिग्मंड फ्रायड
ड) जीन पियाजे
उत्तर: क) सिग्मंड फ्रायड
अभ्यासासाठी टीप:
स्मरण:** ग्रहण (Registration) ->
साठवण (Retention) ->
पुनरुज्जीवन (Recall) ->
ओळख (Recognition).
विस्मरण:** ही एक नैसर्गिक प्रक्रिया आहे, परंतु अति-ताण, आजार किंवा अभ्यासाचा अभाव यामुळे विस्मरणाचा वेग वाढू शकतो.
स्मृतीच्या पायऱ्या (Encoding, Storage, Retrieval)
स्मृतीचे प्रकार (Sensory, Short-term, Long-term)
विस्मरणाचे सिद्धांत (Interference, Repression, Decay)
स्मृती सुधारण्याची तंत्रे (Mnemonics, Chunking)
सारांश (Summary)हा अभ्यास मार्गदर्शक मानवी स्मृती कशी कार्य करते, माहिती कशी साठवली जाते आणि आपण माहिती का विसरतो यावर प्रकाश टाकतो. यामध्ये माहितीच्या नोंदणीपासून (Encoding) ते ती पुन्हा आठवण्यापर्यंतच्या (Retrieval) प्रवासाचा आणि विस्मरणामागच्या विविध मानसशास्त्रीय कारणांचा आढावा घेतला आहे.
महत्त्वाच्या संकल्पना (Key Concepts)
स्मृतीच्या तीन पायऱ्या: *
संकेतन (Encoding): बाह्य जगातील माहितीचे मानसिक चिन्हांमध्ये रूपांतर करणे.
साठवण (Storage): माहिती मेंदूत टिकवून ठेवणे.
पुनरुज्जीवन (Retrieval): साठवलेली माहिती आवश्यकतेनुसार पुन्हा आठवणे.
अल्पकालीन स्मृती (STM): याची क्षमता ७ ± २ घटक इतकी मर्यादित असते आणि ती केवळ २०-३० सेकंद टिकते.
दीर्घकालीन स्मृती (LTM): याची क्षमता अमर्याद असून यात माहिती आयुष्यभर साठवली जाऊ शकते.
हस्तक्षेप सिद्धांत (Interference Theory): जुनी माहिती नवीन शिकण्यात अडथळा आणते (Proactive) किंवा नवीन माहिती जुनी माहिती आठवण्यास अडथळा आणते (Retroactive).
दमन (Repression): सिग्मंड फ्रायडनुसार, वेदनादायक आठवणी सुप्त मनात ढकलण्याची प्रक्रिया.हिप्पोकॅम्पसची भूमिका: मेंदूचा हा भाग नवीन आठवणींच्या निर्मितीसाठी आणि त्यांच्या साठवणुकीसाठी जबाबदार असतो.शब्दसंग्रह (Vocabulary List)चंकिंग (Chunking): मोठ्या माहितीचे लहान आणि अर्थपूर्ण गटात रूपांतर करणे.निमोनिक्स (Mnemonics): माहिती लक्षात ठेवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या क्लुप्त्या किंवा सूत्रे.
जिव्हाग्र स्थिती (TOT): माहिती आठवत असूनही ती नेमकी शब्दात व्यक्त न करता येण्याची अवस्था.
ॲम्नेशिया (Amnesia): इजा किंवा आजारामुळे स्मृती जाणे.
व्यक्त स्मृती (Explicit Memory): जाणीवपूर्वक आठवल्या जाणाऱ्या आठवणी (उदा. ऐतिहासिक तारखा).
अव्यक्त स्मृती (Implicit Memory): सवयी आणि कौशल्यांशी संबंधित स्मृती (उदा. सायकल चालवणे).
महत्त्वाचे प्रश्न (Key Questions)अल्पकालीन स्मृतीचे दीर्घकालीन स्मृतीमध्ये रूपांतर होण्यासाठी कोणती प्रक्रिया आवश्यक असते?पूर्वगामी (Proactive) आणि पश्चाद्गामी (Retroactive) अवरोध यांमध्ये नेमका काय फरक आहे?हर्मन एबिंगहॉस यांचा 'विस्मरण वक्र' (Forgetting Curve) काय दर्शवतो?व्यक्त (Explicit) आणि अव्यक्त (Implicit) स्मृतीमधील फरक उदाहरणासह स्पष्ट करा.निमोनिक्सचा वापर करून कठीण माहिती कशी लक्षात ठेवली जाऊ शकते?
Comments
Post a Comment